Κυριακή, 13 Δεκεμβρίου 2009

ΜΑΧΑΤΜΑ ΓΚΑΝΤΙ ΚΑΙ ΝΤΕΙΒΙΝΤ ΧΕΝΡΙ ΘΟΡΟ

Εδώ και καιρό θέλω να γράψω για έναν άνθρωπο που τον θεωρώ σπουδαίο, μα και "παραγνωρισμένο".
Και το λέω γιατί πιστεύω πως, ενώ ένα μεγάλο μέρος πληθυσμού γνωρίζει τον Γκάντι, (για να μη πω πως δεν υπάρχει άνθρωπος που να μη τον έχει ακουστά), επίσης πιστεύω πως δεν ξέρει για τον Χένρι Θορό.



Και εγώ έμαθα γι αυτόν πέρυσι από ένα άρθρο της εφημερίδας Καθημερινή που ήταν γραμμένο από τον Πάσχο Μανδραβέλη.
Μου άρεσε θυμάμαι πολύ, οπότε το βρήκα (τι σου είναι λοιπόν η τεχνολογία!!!) και το αντιγράφω.

Η πολιτική της ανυπακοής

Κανείς στη Μασαχουσέτη των αρχών του 19ου αιώνα δεν θα πίστευε ότι ο ερημίτης της Κομητείας Κονκόρντ, ονόματι Χένρι Ντέιβιντ Θορό, θα γινόταν κάποτε επαναστάτης. Όπως και κανείς, πριν από τον Μαχάτμα Γκάντι, δεν έδωσε σημασία σε ένα μακροσκελές άρθρο με τον τίτλο «Αντίσταση στην πολιτική του κράτους» («Resistance to Civil Government») που δημοσιεύτηκε το 1849 στην εντελώς άγνωστη επιθεώρηση «Εsthetic Papers».

Ο Χένρι Ντέιβιντ Θορό ήταν ένας άνθρωπος που ήθελε απλώς να τον αφήνουν ήσυχο. Ζούσε σε καλύβα δίπλα σε μια λίμνη στο δάσος που περιέβαλε το χωριό του. Αποτελούσε κάτι αξιοπερίεργο στην μικρή κοινότητα του Κόνκορντ διότι «γυρνούσε στα δάση, χωρίς καν να έχει όπλο». Σύμφωνα με τον μέντορά του, τον συγγραφέα και φιλόσοφο Ράλφ Γουόλντο Εμερσον, ο Θορό «δεν άσκησε ποτέ κανένα επάγγελμα. Ζούσε μόνος του δεν παντρεύτηκε ποτέ. Δεν ψήφισε ποτέ, δεν πήγε στην εκκλησία ποτέ, δεν πλήρωσε φόρους ποτέ. Δεν έφαγε ποτέ κρέας. Δεν ήπιε ποτέ κρασί και αρνιόταν την χρήση καπνού. Παρ’ όλο που ζούσε στη Φύση δεν χρησιμοποιούσε όπλο ή παγίδες ζώων. Δεν είχε το ταλέντο να γίνει πλούσιος, αλλά ήξερε πώς να είναι φτωχός χωρίς να επιτρέπει ούτε ένα σημάδι κακομοιριάς ή έλλειψης καλαισθησίας... Επέλεξε να γίνει ο εργένης της σκέψης και της Φύσης».

Παρ’ όλα αυτά ο Θορό δεν ήταν ξεκομμένος από τα πολιτικά και φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής του. Ηταν ένθερμος υποστηρικτής του ελάχιστου κράτους και σφοδρός πολέμιος της δουλείας. Μετείχε στους κύκλους των στοχαστών του «υπερβατισμού» (transcendentalism), ένα ρεύμα ιδεών που αναπτύχθηκε στην Νέα Αγγλία τον 19ο αιώνα, πατριάρχης του οποίου ήταν ο Ράλφ Γουόλντο Εμερσον.

Ο Θορό έγραφε πολύ, κυρίως πράγματα που είχαν σχέση με τη Φύση, αλλά τα έργα του (ακόμη και το κορυφαίο «Waldo») θα ήταν μια υποσημείωση της ιστορίας αν ένα πρωί δεν χτύπαγε την πόρτα της καλύβας του ο έφορος της Μασαχουσέτης

Ήταν η εποχή που οι ΗΠΑ είχαν ξεκινήσει έναν κατακτητικό πόλεμο κατά του Μεξικού (που κατέληξε στην προσάρτηση του Τέξας και άλλων εδαφών μέχρι την Καλιφόρνια), πόλεμο στον οποίο εναντιώνονταν όλα τα φιλελεύθερα πνεύματα των ΗΠΑ και, φυσικά, ο Θορό. Ήταν, επίσης, η εποχή που ανθούσε η δουλεία. Ο Θορό, όπως και πολλοί άλλοι (κυρίως «Κουάκεροι»), αρνούνταν να πληρώνουν φόρους με τη λογική ότι δεν ήθελαν να συμβάλλουν σε έναν άδικο πόλεμο που θα ενίσχυε τον θεσμό της δουλείας. Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Θορό αρνήθηκε να πληρώσει άδικο φόρο. Οπως διηγήθηκε ο ίδιος, στα 1835 «το Κράτος με συνάντησε εκ μέρους της Εκκλησίας και με διέταξε να πληρώσω ένα συγκεκριμένο ποσό για έναν κληρικό, τη λειτουργία του οποίου ο πατέρας μου παρακολουθούσε, αλλά όχι εγώ. “Πλήρωσε”, μου είπαν, “ή θα πας φυλακή”. Αρνήθηκα, αλλά δυστυχώς κάποιος άλλος πλήρωσε εκ μέρους μου. Δεν έβλεπα τον λόγο γιατί ο δάσκαλος έπρεπε να πληρώσει τον παπά και όχι ο παπάς τον δάσκαλο, αφού δεν ήμουν δάσκαλος της Πολιτείας, αλλά στηριζόμουν σε μη υποχρεωτικές συνδρομές (των μαθητών)... Πάντως, έπειτα από απαίτηση των αρχών, συμφώνησα να κάνω μια γραπτή δήλωση που έλεγε περίπου τα εξής: “Εγώ, ο Χένρι Ντέιβιντ Θορό δηλώνω σε όλους ότι δεν επιθυμώ να είμαι μέλος οποιασδήποτε κοινότητας στην οποία δεν έχω κάνει αίτηση να ενταχθώ”».

Κατόπιν αυτού, ουδείς του ξαναζήτησε εκκλησιαστικό φόρο, αλλά ούτε φόρο εισοδήματος (επειδή δεν είχε εισόδημα) ούτε φόρο ακίνητης περιουσίας (επειδή δεν είχε ακίνητη περιουσία). Ομως, τον Ιούλιο του 1846 εκλήθη να πληρώσει αναδρομικά «εκλογικό φόρο» έξι ετών που στην ουσία είναι «κεφαλικός φόρος». Φυσικά αρνήθηκε (δεν ψήφιζε καν) και καταδικάστηκε σε φυλάκιση. Αρνήθηκε να εξαγοράσει την ποινή του και οργίστηκε όταν (πιθανότατα) η αδελφή του πλήρωσε για να βγει από τη φυλακή. Η μία νύχτα όμως που πέρασε στο κελί ήταν για τον ίδιο μια τρομαχτική εμπειρία. Τότε κατάλαβε, όπως έγραψε στο ημερολόγιό του, την τρομαχτική δύναμη του κράτους να παραβιάζει τη συνείδηση και τα πιστεύω των πολιτών.

Αυτή η εμπειρία έγινε διάλεξη και η διάλεξη άρθρο για να καταλήξει σε μια κλασική πολιτική πραγματεία με το όνομα «Πολιτική ανυπακοή», η οποία εξετάζει πώς και υπό ποιες προϋποθέσεις οι άνθρωποι υπακούουν στους νόμους, ακόμη κι αν πιστεύουν ότι οι νόμοι είναι άδικοι. Το έργο πέρασε απαρατήρητο τα επόμενα 50 χρόνια ώσπου ένας Ινδός δικηγόρος στη Νότιο Αφρική το έκανε ευαγγέλιο του κινήματος της «μη-συνεργασίας με τις αρχές». Ο Μαχάτμα Γκάντι ήταν ο πρώτος που έκανε πράξη τις ιδέες του Θορό, ακολούθησε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και πολλοί άλλοι.

Από τον Σοφοκλή στον Τζον Ρολς

Η πολιτική ανυπακοή απαντάται για πρώτη φορά στον Σοφοκλή. Μόνο που το αίτημα της Αντιγόνης δεν είναι πολιτικό, είναι ηθικό. Η ηρωίδα της τραγωδίας παραβαίνει τον άδικο για τους Θεούς νόμο και θάβει τον αδελφό της.

O Θορό –αν και περιέργως πως δεν αναφέρει πουθενά την Αντιγόνη στην πραγματεία του– ξεκινάει μεν από την ηθική των ατόμων που είναι πιο ιερή από τους νόμους του κράτους, αλλά κάνει το αίτημα πολιτικό. Για την ακρίβεια, η μεγαλύτερη συμβολή του Θορό δεν είναι ότι ενέπνευσε ειρηνικές επαναστάσεις, οι οποίες άλλαξαν τον κόσμο. Η μεγαλύτερη συμβολή του είναι ότι επαναστατικοποίησε την ιδέα της επανάστασης. Μέχρι το «Civil Disobedience» η ιδέα της επανάστασης ήταν συνυφασμένη με τη βία και το αίμα. Ο Θορό αντέτεινε ότι ένας πολίτης, στηρίζοντας έναν άδικο νόμο μέσω της υπακοής ή της χρηματοδότησης, κατ’ ουσίαν τροφοδοτεί την αδικία. Οι άνθρωποι με συνείδηση μπορούν να πολεμήσουν την αδικία χωρίς να καταφύγουν στη βία. Μπορούν να επιβραδύνουν και τελικά να σταματήσουν την μηχανή της αδικίας χρησιμοποιώντας την τριβή της «μη-συνεργασίας».

Ο μεγάλος φιλόσοφος του Δικαίου Τζον Ρολς πήγε την πολιτική ανυπακοή ένα βήμα παραπέρα. Εθεσε τους κανόνες της. Οταν κάποιοι πολίτες νιώθουν ότι ο νόμος προσβάλλει τα δικαιώματά τους, οφείλουν να τον παραβούν τηρώντας όμως τρεις προϋποθέσεις: 1) η παραβίαση του νόμου να μην εμπεριέχει βία 2) να γίνεται δημόσια (δηλαδή και χωρίς κουκούλες) 3) οι παραβάτες να πληρώνουν το τίμημα της παράβασης.

Το τελευταίο είναι κρίσιμο. Πρώτον, πιστοποιεί ότι οι παραβάτες δεν εξυπηρετούν ίδιον όφελος παραβαίνοντας το νόμο και δεύτερον μεγιστοποιείται το αποτέλεσμα της πολιτικής ανυπακοής. Είτε επικοινωνιακά είτε δια της νομολογίας που εκδίδει κάποιο δικαστήριο.

Μετά απ’ όλα αυτά, πρέπει να αναλογιστούμε κάτι σε σχέση με τα ελληνικά πράγματα: πόση «Πολιτική ανυπακοή» και πόσο απολιτικό μπάχαλο ζήσαμε αυτές τις μέρες; Οχι μόνο κατά τη διάρκεια της νεολαιίστικης εξέγερσης, αλλά γενικώς.

Ιnfo

- Ντέιβιντ Χένρι Θορό, «Πολιτική ανυπακοή - Ζωή χωρίς αρχές - Περπατώντας», τρία δοκίμια, εκδ. «Διεθνής Βιβλιοθήκη»

- Τζον Ρολς, «Θεωρία της Δικαιοσύνης», εκδ. Πόλις

- Τζον Ρολς, «Η δίκαιη κοινωνία», εκδ. Πόλις


4 σχόλια:

Roadartist είπε...

Μεγάλο θέμα άνοιξες. Δε μπορεί να αναλυθεί ούτε σε 10 ποστς.. Εξαρτάται από το πως βαδίζει ο καθένας στη ζωή του. Ποσοστιαία αν έβλεπες, το ποσοστό που θα αποδεχόταν όσα γράψεις, και θα τα συναισθανόταν θα ήταν τραγικά μικρό.
Ως άνθρωπος..είμαι υπερ της ειρήνης, και υπέρ της μη-βίας.
Δεν είναι εύκολος δρόμος, σε διαβεβαιώ ο δυσκολότερος σε αυτή τη κοινωνία.. Και πολλές φορές τα λέω με φίλους και τώρα για τον Γρηγορόπουλο, αλλά δεν συμφωνούμε και σταματάει η συζήτηση εκεί.
Αλλά η ίδια η κοινωνία παράγει βία..και όσοι κυβερνούν ίσως πρώτοι από όλους..
Πάντως είναι τυχαίο που όσοι άνθρωποι προσπάθησαν να ακολουθήσουν ένα τέτοιο τρόπο ζωής είτε αυτοαπομονώθηκαν, είτε τους οδήγησε εκεί η υπόλοιπη κοινωνία?..
.."Με φωτιά και με τσεκούρι πάντα ο κόσμος προχωρεί" (κατά Νίκο Γκάτσο) θα ισχύει για πάντα..
Αλλά εμείς ας επιλέγουμε ο καθένας τη δική του ζωή..καλό είναι να προβληματιζόμστε..
PS απάντηση για θέατρο κλπ, αύριο μετά την παράσταση, με Email.

καλημέρα είπε...

Κωνσταντινιά μου,
δεν το είχα διαβασει αυτό το αρθρο στην εφημερίδα.Το διαβασα τώρα στις κουβεντούλες και θα με βαλεις να διαβασω κι αλλα για τον Θορο και τις αποψεις του. Ευχαριστώ!

Κωνσταντινιά είπε...

Roadartist

δε λυπάμαι που άργησα να σου απαντήσω και αυτό γιατί αυτά που ήθελα να σου πω τα βρήκα χθες γραμμένα,οπότε τα αντιγράφω.

Νόμιμες ή περιττές βίες;
Από τον Γιώργο Ξενάριο

Ξεκινώντας από το αξίωμα ότι η μόνη νόμιμη μορφή βίας είναι αυτή που ασκείται όταν βρίσκεσαι σε άμυνα και εξετάζοντάς το από την άποψη της κοινωνικής συνοχής, εύκολα συμπεραίνει κανείς ότι αυτός που την ασκεί υπονομεύει όχι μόνο την ειρημένη συνοχή, αλλά το ίδιο το κοινωνικό μωσαϊκό, τη συνθετική ετερογένεια του, αυτή την πανσπερμία ανθρώπινων περιπτώσεων μέσα στη χωρίς όρια ποικιλία της, άρα και την πολυδιαφημισμένη ετερότητα, που στο όνομά της βιαιοπραγούν εκείνοι που, υποτιθεμένως, την υπερασπίζονται.

Αν εξαιρέσουμε τον αρχαϊκό μαρξισμό-λενινισμό και τη μνημειώδη αποτυχία του να συνθέσει ελεύθερες, πολύχρωμες, ετερογενείς κοινωνίες, η επίκληση μιας «νόμιμης» βίας είναι πια αποκλειστικό προνόμιο των «αντι-εξουσιαστικών» ομάδων, που την κραδαίνουν, όπως οι πρόγονοι των σταλινικών του Περισσού, σαν επαναστατικό εργαλείο κάτω από το βολικό μότο: «Η βία είναι η μαμή της Ιστορίας». Αλλά η «νόμιμη» βία, ακριβώς, γεννιέται από την ακράδαντη πεποίθηση αυτού που την ασκεί ότι παράγει νόημα - πολιτικό, κοινωνικό, προσωπικό. Το πόσο επικίνδυνο είναι αυτό το ζήσαμε -και το ζούμε- όλοι. Είναι προφανές ότι από ανάλογες αντιλήψεις περί παραγωγής νοήματος και «νόμιμης» βίας εκκίνησαν οι δικτατορίες, από αυτή τη δεξαμενή άντλησαν τόσο ο φασισμός όσο και ο κομμουνισμός, από αυτήν αντλούν τώρα -μόνο θεωρητικά ακόμη, ευτυχώς- τόσο οι, κατ' απόλυτη επιλογή πλέον, σταλινικοί του Περισσού (με την πολύκλαυστη «δικτατορία του προλεταριάτου») όσο και οι «αντεξουσιαστές»: «Πόλεμο έχουμε, μαλάκες», δήλωναν αλαζονικά στην προκήρυξή τους οι «αντεξουσιαστές» που, μικροί θεοί, είχαν αποφασίσει να καθαρίσουν πέντ' - έξι νοματαίους έξω από το Αστυνομικό Τμήμα Αγίας Παρασκευής. Αυτές οι μελαγχολικές σκέψεις για τη βία ως διαδικασίας αυτόνομης παραγωγής νοήματος μού γεννήθηκαν μετά την επίθεση εις βάρος τού Β. Γκουρογιάννη, μετά τις ασκήσεις ωοριψίας και ωοβολής εις βάρος της Σ. Τριανταφύλλου, μετά τον προπηλακισμό του Γ. Πανούση, μετά τη λογοκριτική επέμβαση ευήθους δικαστικού εις βάρος της Ε. Σωτηροπούλου κ.λπ. κ.λπ. -και για τα άλλα, τα χειρότερα, που θα ακολουθήσουν.

Υ.Γ.Ελπίζω να μη μου γίνει συνήθεια, αν και,η μάλλον επειδή είναι ένας βολικός και τεμπέλικος τρόπος ισχυροποίησης των απόψεων σου.

Κωνσταντινιά είπε...

Αναστασία,

παρακαλώ, που με ευχαριστείς που θα διαβάσεις "εξ αιτίας μου", ελπίζω τα ίδια να σκεφτεί και η Καλλιτέχνιδα με την εργασία που της άφησα.

Φιλιά!!